حقوق کودک (1)

در روایات، برای کودک از حقوقی به طور مطلق سخن به میان آمده كه مصداق حقوق كودك، فارغ از تكالیف خانواده و از تكالیف جامعه اسلامی و حتی آحاد مسلمانان است. امام زینالعابدین (علیه السلام) در رساله الحقوق، كه ابوحمزه ثمالی آن را روایت كرده، علاوه بر توجه به حقوق فرزندان، با عنوان «حقالولد»، تعدادی از این حقوق را با عنوان «حق الصغیر» برشمرده است؛ از جمله: تعلیم و تربیت كودك (تَثْقیفُه و تعلیمُه)، چشمپوشی از خطاهای او و مهربانی و مدارا كردن با او.

از دیدگاه فقها، «نفس محترم» همانقدر كه بر بزرگسال صدق میكند بیكم و كاست بر كودك و حتی بر جنین انسان، به ویژه پس از پیدایش حیات در آن (وُلوج روح) نیز صادق است. از این رو اسقاط عمدی جنین در فقه اسلامی، مستوجب پرداخت دیه است و حتی برخی، «عزل» (ریختن نطفه در بیرون رحم) را هم حرام و موجب دیه دانستهاند. جنین حاصل از راه غیرشرعی نیز واجد حرمت و مشمول این حقوق است. تا تمام اهمیتی كه اجرای احكام كیفری دارد.

- داشتن نام

از جمله حقوق مهم انسان، از جمله کودک، داشتن نام است که مهم ترین عامل شناسایی و هویت مستقل هر فرد به شمار می رود حتی پس از مرگ، همراه و ملازم فرد است و تأثیر اجتماعی و تربیتی ویژه ای بر او دارد.

- نسب مشروع

از جمله حقوق کودک از جهت انسان بودن، برقرار شدن نَسَب مشروع است. نَسَب، رابطهای اعتباری است كه از پیدایش فرزند انتزاع میشود و منشأ ان تكوینی و واقعی است و با توافق، تفاهم و انعقاد قرارداد این رابطه قابل تغییر نیست. وجود رابطه زناشویی میان پدر و مادر بر پایه ازدواج مشروع در زمان انعقاد نطفه، نخستین شرط مشروعیت فرزند آنهاست؛ بنابراین كودكی كه از رابطه آزاد جنسی میان زن و مرد پدید آید، فرزند مشروع و قانونی شناخته نمیشود.

- حضانت

از جمله مهمترین این حقوق، حضانت (نگاهداری و تربیت) اوست كه از بدو تولد وی ضرورت مییابد. اهمیت فوقالعاده این مسئله از آنروست كه از یك سو، از حقوق بنیادی كودك و بستری برای استیفای سایر حقوق اوست و از سوی دیگر، نوعی حق اولویت برای حاضن (حضانت كننده) به شمار میآید. موضوع حضانت در بسیاری موارد، به ویژه در موارد جدا شدن والدین از یكدیگر یا فوت یكی از آن دو یا فوت هر دو به چالشی جدّی تبدیل می شود. از سوی دیگر، موضوع حضانت، با مباحث مربوط به ولایت، وصایت و قیمومیت بر كودك ارتباط وثیقی دارد. دیگرْ نكتهی درخور توجه این است كه حضانت نسبت به حاضن، آمیزهای دو وجهی از حق و تكلیف به شمار میرود كه در هر دو وجه آن والدین كودك اولویت دارند.

در مواد 1168 تا 1179 قانون مدنی ایران، مهمترین مصادیق حضانت كودكان چنین ذكر شده است: به كار بردن وسایل لازم برای بقا، نموّ و بهداشت جسمی و روحی كودك، مانند تأمین غذا و پوشاك، تمیز نگاه داشتن بدن و لباس كودك، مراقبتهای پزشكی و به طور كلی هر آنچه كه مقتضای سن كودك است.

- تغذیه مناسب

یكی از حقوق مهم كودك، تغذیه مناسب است. با توجه به اینكه نخستین غذای هر كودك شیر است، مادران توصیه شدهاند كه در دوره شیرخوارگی، حتیالمقدور شیر خود را خوراك او قرار دهند، هرچند این كار به نظر بیشتر فقها تكلیف الزامی او به شمار نرفته است و در مواردی او برای این كار حق درخواست اجرت هم دارد. قانون مدنی ایران بر ملزم نبودن مادر به شیردادن بچه تأكید كرده است. با این همه، به منظور رعایت حقوق كودك و تأمین سلامتی او، در صورتی كه تغذیه طفل به غیر از شیر مادر ممكن نباشد، آن را الزامی شمرده است.

- تعلیم و تربیت

در آموزههای دینی، تعلیم و تربیت كودك در زمره حقوق او معرفی شده، به ویژه بر آموزش قرآن و احكام شرعی، خواندن و نوشتن و برخی مهارتهای عملی و رزمی به او تأكید شده و گاه واجب به شمار رفته است. براساس قوانین ایران، تعلیم كودك حق مسلّم اوست و دولت و اولیای كودك، همگی در این مسئولیت شریكاند. از سویی، مطابق اصل سیام قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، دولت موظف است وسایل آموزش و پرورش رایگان تا پایان دوره متوسطه را برای همه ملت فراهم كند.

از سوی دیگر، به موجب قانون تأمین وسایل و امكانات تحصیل اطفال و جوانان ایرانی، مصوب مرداد 1353، اولیا یا سرپرستان قانونی كودكان موظفاند با استفاده از امكانات، كودكان خود را به فراگیری دانش یا یادگرفتن حرفهای بگمارند و نمیتوانند مواردی مانند تنگدستی را دستاویزی برای امتناع از این كار قرار دهند. حتی برای جلوگیری كردن از تحصیل كودكان، كیفر جزای نقدی و در مواردی، مجازات حبس پیشبینی شده است. قانونگذار ایرانی چنان به آموزش كودكان اهمیت داده كه حتی در كانونهای اصلاح و تربیت و ندامتگاههای ویژه كودكان و نوجوانان كلاسهای درس تشكیل میگردد تا در تحصیل آنها وقفهای ایجاد نشود.

- حقوق و تکالیف کیفری

از جمله مباحث مهم در زمینه حقوق كودك، حقوق و تكالیف كیفری اوست كه در دو عرصه قابل بررسی است: یكی هنگامی كه بر كودك واقع شود؛ دیگر این كه جرم را كودك، مرتكب شود.

---

منبع : ماهنامه کودک شماره 111/ دکتر امید نوید/ دکترای حقوق